Etiket arşivi: ekvator

Dünya Turu Nedir?

Öncelikle dünyanın çevresini dolaşmak nedir, dünya turu nedir? Farklı rotaları takip eden herkes dünyanın çevresini dolaşmış sayılır mı? En hızlı dünya turu yapma derecesini nasıl belirleyeceğiz? Bu tür soruların cevaplarını tartışılmayacak şekilde belirlemek için elimizde sabit tanımlar olması gerekir.

İşe en temel tanım olan enlemler ve ekvator ile başlayalım. Dünyanın çevresini doğu-batı yönüne paralel olarak dolaştığı varsayılan hayali çizgilere bildiğiniz gibi enlem denir. Bunlar arasında en uzunu 0 derece enlemi olan ekvator yaklaşık 40.000 km?dir. Eğer herkes aynı enlemi, örneğin ekvatoru takip ederek dünya turu yapabilseydi, bu yolculukları birbirlerine kıyaslamak açısından elimizde gayet adil bir yöntem olacaktı. Ancak ekvatoru düz bir çizgi halinde takip etmek karşımıza kara parçaları çıktığı için en azından biz denizciler için imkânsızdır.

Bu durumda farklı bir tanımlama kullanılabilir. Örneğin ekvatorun bir özelliği dünya üzerindeki tüm boylamları kesmesidir. Bu durumda dünyanın tüm boylamlarını ziyaret eden bir yolculuk yaparsak bu ekvatoru dolaşmak ile eş anlama gelir mi, dünya turu olarak kabul edilebilir mi? Bu tanım, kulağa ilk başta mantıklı gelse de yetersiz kalmaktadır. Bunun nedeni ise boylamlar arası mesafenin kutuplara giderken azalmasıdır. Kuzey ya da güney kutup noktalarına yakın yerlerde yapılan seyahatler, ekvatorda yapılacak bir seyahatten ve 40.000 km?den çok daha kısa olacaktır. Hatta kutup noktasının etrafında yürüyerek dolaşmak bu tanıma göre dünya turu olarak kabul edilirse birkaç dakika içinde defalarca dünya turu yapabilirsiniz. Bu nedenle bu tanımı da dünya turu yapmak için kullanamayız.

Dünya turu olarak en baştan beri ekvatoru dolaşmak benzeri bir şart arıyorduk. Bu durumda biz de ekvatora benzer şekilde ama farklı açılarda dünyayı kesen bir çember hayal edebiliriz. Ekvatorun özelliklerinden biri de merkezinin dünya merkezinde olmasıdır. Öyleyse hayal ettiğimiz çemberin merkezi aynen ekvator gibi dünyanın merkezinde olursa tüm dünya etrafını dolaşıyor demektir. Bu tür çemberlere büyük çember (great circle) deniyor ve merkezleri aynen ekvator çemberi gibi dünya merkezinde bulunuyor. Bir kürenin etrafına çizilebilecek en uzun çizgi her zaman bir büyük çemberdir. Ekvator da bu tanıma göre bir büyük çemberdir.

Örneğin kutuplardan geçen bir büyük çember yanda gösterildiği gibidir. Ancak yine bu çemberi de ekvator gibi karşımıza çıkan kıta parçaları yüzünden takip edemeyiz. İşin aslı dünyanın kıta yerleşimleri ve kuzey kutbundaki buzlar nedeniyle tamamen denizlerden geçen mükemmel bir büyük çember takip eden rota çizmemiz imkânsızdır. Tabii gelecekte küresel ısınma nedeniyle su seviyeleri yükselir, kutuplardaki buzlar erir ve karaların miktarı azalırsa belki böyle bir çember bulabiliriz ama herhalde çoğumuz bunu istemeyiz. Bu nedenle en azından bir büyük çember uzunluğunda olan ama kıtaların etrafından dolaşmamıza da imkân veren bir rotaya ihtiyacımız bulunmaktadır. Bu amaçla coğrafyada kullanılan ve Türkçeye zıt nokta olarak çevrilebilecek ?antipode? kavramını kullanabiliriz. Antipode basit anlamıyla dünya üzerindeki bir noktanın, tam ters yönde gelen karşılığıdır. Hani yıllarca eğer buradan tünel kazmaya başlasak tünelin ucu Çin?de mi biter sorusunun cevabı o noktanın antipode?udur.

Matematiksel olarak antipode, bir küre üzerindeki bir noktadan başlayan ve kürenin merkezinden geçen bir çizginin kürenin diğer tarafta yüzeyini kestiği noktadır. Bir büyük çember üzerindeki her noktanın bir antipode?u vardır. Artık elimizde en az bir büyük çember dolaştığımızı kanıtlayabilecek bir yöntem bulunmaktadır. Eğer dünya üzerinde birbirinin antipode?u olan iki noktadan geçersek en az bir büyük çember kadar dolaşmış oluruz. Bu da gerçek anlamda bir dünya turu yaptığımız anlamına gelir. Guiness Rekorlar Kitabı da dünya turu rekorlarında en az iki antipode noktadan geçilmiş olmasını şart koşmaktadır. Bu arada, ilginç bir nokta olarak belirtelim eğer romandaki Phileas Fogg, o zamanlar Guiness gibi bir kuruma yaptığı dünya seyahati nedeniyle rekor başvurusunda bulunsaydı hayal kırıklığına uğrayacaktı. Aşağıda izlediği rota görülen Phileas Fogg seyahati süresince iki antipode noktadan geçmemişti ve bu yüzden yaptığı seyahat resmi bir dünya turu olarak kabul edilmeyecekti.

Kaynak: Can Komar – İstanbul, 2009 pdf

Göksel Navigasyon (Coğrafi Mevki ve Zaman)

Göksel navigasyon modern bilimden çok daha önce kullanılan yöntemleri temel alır. Bu nedenle kabul ettiğimiz bazı varsayımlar, astronomi ve coğrafyanın bazı temel ilkeleri ile çatışabilir. Ancak, bu varsayımlar işimizi oldukça kolaylaştırır ve hatalar da kabul edilebilecek seviyededir.

Gökküre, Gökbilim ve seyrüseferde, Dünya’yla eşmerkezli ve eşeksenli, devasa çaplı varsayımsal bir küredir. Gökyüzündeki tüm cisimlerin iç yüzeyinde yer aldığı bir küre şeklinde düşünülebilir. Gök ekvatoru yer ekvatoruyla, gök kutupları da yerin kutup noktalarıyla aynı doğrultuda çakışıktır. Gökküre yansıtması gökcisimlerinin konumlarının belirlenmesi için çok pratik bir yöntemdir.

Varsayımlarımızdan bir tanesi dünyanın evrenin merkezinde olduğudur. Gökyüzündeki her cisim merkezinde dünyanın olduğu dev bir kürenin (?gök küre?) iç yüzeyinde yer alır. Ölçümlerimizde cisimlerin mutlak pozisyonları ile ilgilenmeyiz, bizim için önemli olan görünür pozisyonlardır.

Diğer bir varsayım da dünyanın yuvarlak olduğu varsayımıdır. Düzlemi dünyanın merkezinden geçen dünya yüzeyindeki dairelere ?büyük daire? denir. Bu daireler dünya üzerindeki en büyük çapa sahip dairelerdir. Bütün boylamlar ve ekvator birer büyük dairedir. Diğer daireler ise küçük daire olarak adlandırılır.

Dünya üzerindeki her noktanın ?gök küre?de bir karşılığı vardır. Örneğin, gözlemcinin projeksiyonu zenittir.

Gökyüzündeki bir cismin dünya yüzeyindeki coğrafik pozisyonu (CP) ekvator ve 0 derece meridyenine göre (Greenwich Meridyeni) konumlandırılır. Cismin bu meridyene olan açısal uzaklığı ?Greenwich Saat Açısı, GHA? olarak isimlendirilir. 0 dereceden batıya doğru 360 dereceye kadar olan bir değer alır. CP ve kutuplardan geçen büyük daireye saat dairesi denir. CP?nin ekvator düzlemine olan açısal uzaklığı ?Açılım, dec? olarak adlandırılır ve kuzey yarım kürede is 0 dereceden +90 dereceye, güney yarım kürede is 0 dereceden -90 dereceye kadar bir değer alır. Dec değeri coğrafik enlem değeri ile aynıdır. Ancak, GHA eğer CP batı yarımkürede ise coğrafik boylam değeri ile aynıdır.

Greenwich Meridyeni dünyayla birlikte döndüğü ve çoğu gök cismi gökyüzünde neredeyse sabit olduğu için bir cismin GHA?sı saatte yaklaşık 15 derece artar (15 derece 2.46?). Ancak güneş, ay ve gezegenlerin GHA değerleri daha farklıdır. Çünkü bu cisimlerin görünür mevkilerini dünyanın dönüşünün yanı sıra kendi dönüşleri de (gezegenlerin güneşin çevresinde ve ayın dünyanın çevresinde) etkiler.

GHA?nın hızlı değişimi yüzünden, gözlem yapıldığı an, eğer mümkünse saniyesine kadar not alınmalıdır. Almanaklardaki mevkiler, ?Evrensel Zaman, UT? referans alınarak yazılmıştır. UT şu şekilde bulunur:

(Eğer UT 24?ten büyükse, 24 çıkarın.)

Güneşin GHA değeri, tanım gereği her saat 15 derece artar ve 24 saatte 360 dereceyi tamamlar. Ancak gözlemlenen güneşin GHA değerindeki değişim yıl periyodik olarak değişir. Bazen 15 dereceden biraz küçük, bazen de biraz büyük olur. Bu fark, almanaklarda ?EoT ? equation of time ? ? olarak gösterilir.

Deniz Almanağı: Güneşin, ayın ve bazı gözlemlenebilen gezegenlerin tahmini GHA ve dec değerleri, UT referans alınarak yılın her gününün her saati için almanaklarda yazılmıştır. 57 yıldızın GHA ve dec?i ise 3 günlük periyotlar halinde yazılmıştır.

Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya bir defada 23 saat 56 dakikada döner. Gök küre ve üzerindeki bütün objeler Göksel Kutup etrafında aynı zamanda doğudan batıya dönüş yönünde görülür. Bu günlük bir harekettir. Bu nedenle yıldızlar doğudan doğar. Kuzey-Güney hattında (meridyen) zirvesine ulaşır. Batı’da da batar.

Sonraki gecede özel bir yıldız doğudan tekrar yükselir fakat bizim normal saatimiz 24 saat 0 dakika döngüsüyle çalışır. O bunu 4 dakika daha erken yapar. Sonraki geceye kadar fark 8 dakika olacaktır. Böylece takip eden her gece(ya da gündüz)ile ileride olacaktır. Saatlerimizin ayarlanmamış açık görünen nedeniyle Güneş hala gök yüzünde durmuyordur. Yıldızların yaptığı gibi,yaklaşık 1°doğu tarafına doğru hareket eder. Çünkü 1° lik açı zamanda 4 dakikaya uymaktadır(360°=24 saat). Bu nedenle biz güneşi tekrar merdiyenin arkasında görebilmek için 4 dakikalık bir extra zamana ihtiyaç duyarız. Bu nedenle normal saatler, Güneş’e ait zamanı gösterir. Yıldız hareketlerini çalışan Astronomlar saatlerinin yıldızlarla hesaplanan ve 23 saat 56 dakikalık bir dönemde çalışan zamanı göstermesini isteyebilirler.

Yıldızlar saatte 15 derece açısal hızla dönerler.  Demek ki 360 dereceyi 24 saatte tamamlarlar!

Merkezdeki yıldız (kutupyıldızı) hareket etmediğinden yön bulmada kullanılabilir.

Eskilere göre günlük hareket

?İnsanlar çok eski çağlardan beri yıldızların günlük hareketinin farkındaydı.
?Ancak dünyanın hareketsiz olarak evrenin merkezinde yer aldığına inanıyorlardı.
?Dolayısıyla onlar için günlük hareket dünyanın dönmesinden kaynaklanan görünümsel bir olay değildi.
?Eski insanlar için yıldızların günlük hareketi gerçekti yani yıldızlar fiilen dünyanın etrafında dönmekteydi.

Takımyıldızlar fiziksel olarak birbirlerine yakın olmasalar bile gökküre üzerindeki izdüşümleri birbirine yakın olduğu için bir arada görünen yıldızlardan oluşur.

Kaynak:

1. Neslihan Gerek ? Boğaziçi Universitesi Yelken Takımı PDF kitaplarından

[1] http://home.t-online.de/home/h.umland/
(An introductory guide for celestial navigation)
[2] http://www.celestialnavigation.net/
(provides useful information and links to other sites about celestial navigation)
[3] http://www.tecepe.com.br/nav/ (navigator software)
[4] http://jacq.istos.com.au/sundry/navig.html (navigation and related subjects)
[5] http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/celnav.html (celestial navigation resources)
[6] http://www.seamanship.co.uk/deck/navigator/ASNAv/ASNAv%20Site/index.htm
(astronomic navigation software)

Vikipedia